نەوت دەوڵت دروست ناكات، دەزگای یاسادانان‌و جێبەجێكردن‌و چاودێری‌و ‏پلان دەوڵەتی كوردی دروست دەكەن

نەوت بۆ هەندێك وڵات بۆتە خۆشگوزەرانی‌و هاووڵاتیەكانی لەبەری ‏حەساونەتەوە، بەڵام بۆ هەندێك وڵاتی تری وەك عیراق بۆتە نەهامەتی‌و ‏دەیان‌و سەدان كێشەی جۆراوجۆری سیاسی‌و ئابووری بۆ دروستكردووە، ‏پرسیاری سەرەكی ئەوەیە، بۆ دەبێ نەوت لەهەندێك شوێن بەو شێوەیە بێت‌و ‏لەهەندێك شوێنی دیكەش بەم شێوەیە؟ كوردستانی نوێ لەو بارەیەوە ‏چاوپێكەوتنێكی لەگەڵ د. بیلال ئەحمەد وەهاب مامۆستای لێكۆڵینەوە ‏نێودەوڵەتییەكان لەزانكۆی ئەمریكی لەسلێمانی 

سازكردووە.‏

دیداری: شاهۆ غفور حسێن

‏- نەوت چۆن دروستبووە، زەوی بەرەو كوێ‌ دەبات؟

‏* بەر لەملیۆنان ساڵ لەرێگەی بوركانەكانەوە كاربۆنی ژێر زەوی هاتۆتە سەر ‏زەوی‌و چۆتە هەواوە، ئەو كاربۆنە ئەوەندە زۆربووە دونیای گەرمكردووە‌و ‏ژیان لەسەر زەوی نەماوە، هەموو دەریاكان كوڵان، دواتر هەرچی مادە ‏ئۆرگانییەكانە جارێكیتر لەگەڵ كاربۆنەكەدا چونەتە ژێر دەریاكانەوە، پاشان ‏هەواو زەوی ساردبونەتەوە‌و ژیان دروست بۆتەوە، كاربۆنەكەی ژێر ‏دەریاكانیش دوای ملیۆنان ساڵ لەژێر پەستان‌و كوڵاندا بوون بەنەوت‌و گاز‌و ‏ئێستا دەریدەهێنین، بۆیە ئەگەر هەموو ئەو مادانە دەربهێنین، وەكو ئەوەی ‏دەستمان پێكردووە والە زەوی دەكەین كەبەكەڵكی ژیان نەمێنێت‌و بەرەو ‏گەرمبوونەوەی ببەین.‏

‏- نەوت مەینەتییە، یان خۆشبەختییە؟

‏* دوو بەشە، ئەوەی پەیوەندی بەئینسانەوە هەیە، ئەوەیە كەزەوی بەرەو ‏گەرمبوون دەبات‌و ژیان بەرەو كۆتایی بەرێدەكات.‏

لەسەر ئاستی وڵاتیش دۆزینەوەی، وڵات بەرەو دوو ئاراستە پاڵ دەنێت، یان ‏بەرەو خۆشگوزەرانی دەیبات، یان بەرەو ماڵوێرانی، ئەو وڵاتانەی نەوت بەرەو ‏نیعمەتی بردوون وەكو نەرویج‌و ئەمریكا، چونكە زانیویانە ئەو نەوتە ‏لەكوێدا باشە‌و لەكوێدا خراپە‌و چۆنی بەكاردەهێنن، بەرنامەیان بۆداناوە‌و ‏لەرێگەی دەزگاكانی دەوڵەتەوە بەباشی بەڕێوە براوە‌و خۆیان لەزیانەكانی ‏دورخستۆتەوە.‏

‏- جیاوازی ئەو وڵاتانەی نەوتیان هەیە، بەبەراورد بەوڵاتانی بێ‌ نەوت چییە؟

ئەو وڵاتانەی نەوتیان زۆرە، یەكەم: دیموكراسی تیایاندا چەكەرە ناكات، ‏دیكتاتۆرییەت تیایاندا تەمەن درێژە. دووەم: پێشكەوتنی ئابووری تیایاندا ‏لاوازە، واتە وڵاتێك كە نەوتی نییە، وەكو ژاپۆن، مالیزیا، كۆریای باشور، ‏پێشكەوتنی ئابووری تیایاندا خێراترە، وەك لەوڵاتی خاوەن نەوتی وەك ‏‏(عیراق، نەیجیریا، كوەیت). سێیەم: شەڕی ناوخۆ تیایاندا پەرەدەستێنێ‌، وڵاتی ‏نەوتدار شەڕەنگێزە، یان شەڕی ناوخۆ دەكات، یان شەڕ لەگەڵ دراوسێكانیدا ‏دەكات.‏

‏- نەوت وڵات دەوڵەمەند دەكات؟

‏* وڵاتانی دەوڵەمەندی ئەندامی رێكخراوی (ئۆپێك) وەكو (عیراق، كوەیت، ‏ئیمارات، سعودیە) 30 ساڵ لەدوای دەرهێنانی نەوت دۆخیان خراپترە لە 30 ‏ساڵی پێشتر، بۆنموونە داهاتی تاك لەم وڵاتانە لەساڵی 1980دا زیاتر بووە لە ‏‏2010، چونكە كێشەكە ئەوەیە حكومەت بەخەڵك دەڵێت هیچ مەكە من ‏پارەت دەدەمێ‌، فێری ناكات كاربكات، دەبێت حكومەت پلانی ئابووری ‏هەبێت، لەگەڵ نەوتدا هانی بەرهەمهێنان بدات، چونكە ئەگەر حكومەت ‏هانی بەرهەمهێنانی دا، بەرهەم زۆر دەبێت‌و باجی زیاتر دەدرێت ‏بەحكومەت، بەڵام حكومەتەكانی لای ئێمە چونكە پارەكەیان بەمۆڵی ‏لەنەوتەوە وەردەگرن، منەتیان بەخەڵك نییە.‏

‏- میللەت كێشەی چییە ئەگەر پارەی بۆبێتە ماڵەوە؟

‏* ئەمە ئاسانە، حكومەت پارەی نەوت بهێنێ‌‌و دابەشی بكات، پێویستمان نە ‏بەیاسا‌و نە بەئیدارە دەبێت، حكومەت دەبێت بەبانكی پارە، بەڵام تاكەی ‏دەتوانێت ئەمە بكات؟ بینیمان (سەدام حسێن) لە 1990 كردی، بەڵام كە ‏گەمارۆیان خستە سەری، خەڵكەكە لەمەلیك‌و دەوڵەمەندەوە بوو بەسواڵكەر، ‏وڵات وانابرێت بەڕێوە.‏

‏-‏ وڵاتانی كەنداو بوون بەنموونەی خۆشگوزەرانی، عیراق بۆنابێت؟

هەرگیز عیراق نابێت بەكەنداو چونكە لەكەنداو (كوەیت، ئیمارات، قەتەر) ‏زۆر دەوڵەمەندن، سعودییە هەرچەند دەوڵەمەندە، بەڵام رێژەی هەژاری  ‏تیایدا زۆر بەرزە، وڵاتێكی وەكو قەتەر پارەی ئێجگار زۆری هەیە‌و ژمارەی ‏دانیشتوانەكەیشی كەمە‌و بەقەد چەند گەڕەكێكی سلێمانی نابێت، بەڵام ‏لەعیراق ژمارەی دانیشتوان زۆرە‌و داهاتەكەیش بەقەد قەتەر نابێت، بەوەیش ‏كەعیراق دایناوە، بەرهەمی نەوت لەرۆژێكدا بگاتە (16) ملیۆن لەرۆژێكدا، ‏عەدالەتی ئیمامی عومەریش بێنی داهاتی تاك ناگات بەقەتەر، چونكە ‏دانیشتوان زۆرە‌و پلانی پەرەپێدان نییە، بۆیە ئەوە خەیاڵە بوترێت ئێمەیش ‏وەكو ئەوان دەژین، چونكە لەساڵی 2003وە هەتا ئێستا 600 ملیار دۆلار ‏لەعیراقدا خەرجكراوە‌و دراوە بە شمەكی بەكارهێنان، بەڵام لەوڵاتانی كەنداو ‏هەموو پارەكە خەرج ناكرێت، ئەوان بەرهەمهێنان گەشە پێدەدەن، بۆیە ‏ئەگەر پارەیشیان لێ‌ ببڕێت نابن بەسواڵكەر. هەر لەم رووەوە وڵاتێك ‏لەئەفریقا بەناوی (ئیكیۆتۆ ئیلگری) وڵاتێكە داهاتی نەوتی زۆرە، بەپێی ئەو ‏پارەیەی لەبانكەكاندا هەیەتی، لەسویسرا‌و ئیسپانیا دەوڵەمەندترە، بەڵام ‏‏(75%)ی دانیشتوانەكەی لەژێر هێڵی هەژارییەوەن، بۆیە زۆریی نەوت مانای ‏خۆشگوزەرانی‌و دادپەروەری كۆمەڵایەتی نییە.‏

‏- زۆرجار نەرویج وەكو وڵاتی خاوەن نەوت‌و نموونەی سیاسەتی سەركەوتوو ‏لەوبوارەدا ناودەبرێت، بۆچی جیاوازە؟

‏* نەرویج بڕێكی زۆر نەوت بەرهەمدەهێنێت، بەڵام نیهێشتووە بەپارەی ئەو ‏نەوتە ئەوەندە دەوڵەمەند ببێت پێویستی بەوەبەرهێنان‌و بازرگانی‌و ‏پیشەسازی‌و بوارەكانی تر نەبێت، هاتووە سندوقێكی دروستكردووە بەناوی ‏سندوقی داهاتی نەوت بۆنەوەكانی داهاتوو، ئەم سندوقە لەئێستادا یەك ‏ترلیۆن دۆلاری تێدایە‌و وەبەرهێنانیشی پێوە دەكات، پێیوایە ئەو نەوتە تەنها ‏بۆئەم جیلە نییە‌و پێویستە نەوەكانی داهاتویش سوودی لێببینن، لەگەڵ ‏ئەوەشدا لەناوخۆی وڵاتدا باجی زۆر لەسەر بەكارهێنانی نەوت‌و گاز‌و ‏سووتەمەنی داناوە، بەجۆرێك (75%)ی خستۆتە سەر نرخەكەی بۆئەوەی ‏كەم بەكاربهێنرێت.‏

حكومەتی نەرویج نەهاتووە پارەی نەوتەكە بخوات‌و لێی دابنیشێت، تەنانەت ‏لەفەرەنسا تەمەنی خانەنشینی 60 ساڵە، لای خۆمان 63 ساڵە، بەڵام ‏لەنەرویج 67 ساڵە، چونكە دەڵێت ئێمە نەوتمان هەیە دەبێت زیاتر ‏كاربكەین بۆئەوەی نەبێت بەنەعلەت بۆمان‌و لەكۆنترۆڵ دەربچێت.‏

‏- كەی نەوت كۆتایی دێت، جێگرەوەی نەوت چییە؟ ‏

‏* نەوت كۆتایی نایەت، بەڵام لەكۆتاییدا دەبێت ئێمە وەكو مرۆڤ عاقل بین‌و  ‏واز لەدەرهێنانی بهێنین. لەبارەی جێگرەوەشەوە بەهۆی بەرزبوونەوەی ‏پلەكانی گەرما‌و رێژەی گازی دوانەئۆكسیدی كاربۆنەوە لەهەوادا، لەسەر ‏ئاستی جیهان هەوڵی زۆر هەیە بۆئەوەی جێگرەوە بدۆزرێتەوە، بەڵام تائێستا ‏نەگەیشتون بەئەنجامی باش.‏

‏- دۆزینەوەی نەوت مانای دەرهێنانیەتی؟

‏* كاریگەرییەكانی نەوت تەواو بەپێچەوانەی بۆچوونە باوەكانەوەیە، ‏كەدەوترێت ئابووری بەهێز دەكات، ئەگەر ئاگادار نەبیت گەندەڵی زیاد ‏دەكات‌و وڵات دەروخێنێت، بەتایبەت لەوڵاتانی وەكو ئێمە كەزۆر لاوازن. ‏دەبێت ئامادەكاری تەواو هەبێت، بۆنموونە لەوڵاتی ئیسرائیل گازی سروشتی ‏دۆزرایەوە، بەڵام حكومەت دەرهێنانی راگرت، وتی ئێمە وەكو حكومەت ئامادە ‏نین بۆدەرهێنانی ئەو گازە‌و وەرگرتنی ئەو هەموو پارەیە با گەندەڵمان ‏نەكات، دەبێت دامەزراوەی تایبەت دابنێین بۆ سەرپەرشتیكردن‌و ئیدارەدانی‌و ‏یاسای تایبەتی بۆدەربكەین. بەڵام ئێمە بەپێچەوانەوە هەتا ئێستا یاسایشمان ‏نییە‌و دەستووریش هەریەكە‌و بەجۆرێك دەیخوێنێتەوە، كەچی دەڵێن هیچمان ‏ناوێت نەوت نەبێت.‏

‏- عیراق لەسایەی نەوتدا بەچی گەیشتووە‌و بەرەو كوێ‌ دەڕوات؟

‏* عیراق توشی مشەخۆریی بووە، سیستمێكی ئابووری خراپمان هەیە ‏كەبریتییە لەسیاسەتی بەخشینەوە، وەزارەتەكان پارەكە لەحكومەت ‏وەردەگرن‌و دەیبەخشنەوە بەسەر لایەنگرانی ئەوە لایەنەی وەزارەتەكەی ‏وەرگرتووە، كاتێكیش دەموچاوەكان دەگۆڕدرێن سیاسەتەكە ناگۆرێت‌و ‏بەهەمان سیستم دەروات، حكومەت ئیدارە نادات، بۆیە ئایندەكەشی تادێت ‏خراپتر دەبێت. هەرێمی كوردستانیش لەرووە ئابوورییەكەیەوە وەكو عیراقە.‏

‏- هاووڵاتیانی هەرێم پێیان وایە نەوت دەیانگەیەنێت بەخۆشگوزەرانی، ئەمە ‏تاچەند لەراستییەوە نزیكە؟

‏* ئەكرێت بیانگەیەنێت، بەڵام بەمجۆرە كاركردنەی ئێستا نا، چونكە ‏پێویستە پارەی نەوت وەبەرهێنانی پێوە بكرێت‌و كەرتەكانی تری پێ‌ بەهێز ‏بكرێت بۆئەوەی لەسایەی ئەو كەرتانەدا پێویستی بەنەوت كەم ببێتەوە. ‏لەهەمان كاتدا دەبێت میللەتی عیراق‌و هەرێم بەم پارەیە هەڵنەخەڵەتێت‌و ‏حكومەتیش  واز لەبەخشینەوە بهێنێت، چونكە هەتا سەر ئەم دۆخە ‏وانابێت.‏

‏- نەوت دەوڵەتی كوردی دروست دەكات؟

‏* نەوت دەوڵت دروست ناكات، دەزگای یاسادانان‌و جێبەجێكردن‌و چاودێری‌و ‏پلان دەوڵەتی كوردی دروست دەكەن.‏